అంతర్జాతీయ సంఘర్షణల (ఇరాన్-యుఎస్ – ఉక్రెయిన్-రష్యా) కారణంగా వాణిజ్య నౌకల్లో ప్రయాణిస్తున్న పౌర నావికుల రక్షణకు అంతర్జాతీయ చట్టాలు ఉన్నప్పటికీ, అవి ఉల్లంఘనకు గురవుతున్నాయి. దాడుల్లో మనదేశ నావికులు ప్రాణాలు కోల్పోయినప్పుడు భారత ప్రభుత్వం సంబంధిత దేశాల రాయబారులను పిలిపించి తీవ్ర నిరసన, దౌత్యపరమైన ఆందోళనలను తెలియజేస్తోంది. ఈ ఉద్రిక్తతలు ఇలాగే కొనసాగితే ఇతర దేశాలతో మన సంబంధాలు ఇబ్బందులకు గురయ్యే అవకాశాలే ఎక్కువ. భారతీయ నావికుల మరణాలపై మన విదేశాంగశాఖ వ్యక్తం చేసిన తీవ్ర నిరసనలకు రష్యా, అమెరికా, ఇరాన్ దేశాలు దౌత్యపరంగా వేర్వేరు రీతుల్లో స్పందించాయి. ఉక్రెయిన్ తీరంలో ‘ఎంవీ గోల్డెన్ లియో’ నౌకపై జరిగిన క్షిపణి దాడిలో నలుగురు భారతీయ నావికులు మరణించిన ఘటనపై క్రెమ్లిన్ ప్రతినిధి దిమిత్రి పెస్కోవ్ స్పందిస్తూ, తాము భారతీయ అధికారులతో నిరంతరం సంప్రదింపులు జరుపుతున్నామని తెలిపారు. అయితే, రష్యా తన సైనిక చర్యను సమర్థించుకుంటూ, ఉక్రెయిన్ ప్రభుత్వానికి ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని సరఫరా చేస్తున్నట్లు భావించే నౌకలను మాత్రమే తాము లక్ష్యంగా చేసుకుంటున్నామని, భవిష్యత్తులోనూ ఇటువంటి దాడులు కొనసాగుతాయని స్పష్టం చేసింది.
దీనిని ‘యాదృచ్ఛిక నష్టం’గా పేర్కొంది. హర్మూజ్ జలసంధి సమీపంలో ‘ఎంటీ సెట్టెబెల్లో’ చమురు ట్యాంకర్పై జరిగిన అమెరికా దాడుల్లో ముగ్గురు భారతీయ నావికులు మరణించిన సంఘటనపై అమెరికా సెంట్రల్ కమాండ్ (సెంట్కామ్) స్పందిస్తూ, ఇరాన్ ఓడరేవులపై విధించిన నావికాదళ ఆంక్షలను సదరు నౌక ఉల్లంఘించిందని తెలిపింది. పదే పదే చేసిన హెచ్చరికలను నౌక సిబ్బంది పాటించనందుకే తాము దాడులు చేయవలసి వచ్చిందని అమెరికా వివరణ ఇచ్చింది. హర్ముజ్ జలసంధిలో ‘ఎంటీ అల్ బహియా’, ‘ఎంటీ మొంబాసా’ నౌకలపై జరిగిన దాడుల్లో ఒక భారతీయ నావికుడు మరణించగా, మరికొందరు గాయపడ్డారు. దీనిపై భారత్ నిరసనకు స్పందనగా తాము నౌకలకు ముందస్తు హెచ్చరికలు జారీచేశామని ఇరాన్ తెలిపింది. వాణిజ్య నౌకలు తమ ప్రయాణాల కోసం ఇరాన్ ఆమోదించిన సురక్షిత మార్గాలను మాత్రమే ఉపయోగించాలని, అంతర్జాతీయ జలసంధులను దుర్వినియోగం చేయవద్దని ఇరాన్ సైన్యం స్పష్టం చేసింది. మొత్తంగా, ఈ దేశాలన్నీ భారత పౌరులను ఉద్దేశపూర్వకంగా లక్ష్యంచేసుకోలేదని స్పష్టంచేస్తూనే, తమ సొంత యుద్ధ వ్యూహాలు, ఆంక్షల అమలు ప్రక్రియలోనే ఈ దాడులు జరిగాయని వాదిస్తున్నాయి.
ద్వైపాక్షిక సంబంధాలపై ప్రభావం
భారతీయ నావికుల మరణాలు, తదనంతర దౌత్యపరమైన ఆందోళనలు రష్యా, అమెరికా దేశాలతో ఉన్న ద్వైపాక్షిక సంబంధాలపై తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపిస్తున్నాయి.రష్యా దాడిలో భారతీయ నావికుల మరణించడంవల్ల, ఈ వాణిజ్య ప్రయోజనాలకంటే పౌరుల భద్రతే ముఖ్యమనే ఒత్తిడి భారత ప్రభుత్వంపై పెరుగుతోంది. ఉక్రెయిన్కు వెళ్లే నౌకలపై దాడులు ఆపబోమని రష్యా స్పష్టం చేయడం భారత్కు ఆందోళన కలిగిస్తోంది.ఎందుకంటే, అంతర్జాతీయ వాణిజ్య నౌకల్లో వేలాదిమంది భారతీయ నావికులు పని చేస్తున్నారు. దీనివల్ల రష్యాతో ఉన్న దౌత్యచర్చల్లో భారత్ గట్టిగా వ్యవహ రించక తప్పడంలేదు. ఇకముందు భారత్ తన నిరసన స్వరాన్ని పెంచడం సహా, రష్యా తీసుకునే సైనిక నిర్ణయాలను బహిరంగంగా విమర్శించే పరిస్థితులు రావచ్చు. ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో చైనాను అడ్డుకోవడానికి భారత్, అమెరికాలు కలిసి ‘క్వాడ’ కూటమిలో భాగస్వాములుగా ఉన్నాయి. కానీ, గల్ఫ్ ప్రాంతంలో అమెరికా చేసిన దాడిలో భారతీ యులు మరణించడం ఈ వ్యూహాత్మక బంధానికి ఎదురుదెబ్బ.ఈ దాడులపైౖ భారత్ అసంతృప్తితో ఉంది. అమెరికా తన సైనిక చర్యల్లో మరింత బాధ్యతగా వ్యవహరించాలని భారత్ డిమాండ్ చేస్తోంది. రక్షణరంగంలో అమెరికాతో సహకారం కొనసాగుతున్నప్పటికీ, అమెరికా తీసుకునే ఏకపక్ష నిర్ణయాలకు భారత్ దూరంగా ఉండే అవకాశం ఉంది. ఈ పరిణామాలు రష్యా లేదా అమెరికా.. ఎవరితోనైనా సరే, భారత్ కేవలం తన జాతీయ ప్రయోజనాలు, పౌరుల రక్షణ ఆధారంగానే సంబంధాలను నిర్ణయించుకుంటుందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
భిన్న ప్రభావాలు
వాణిజ్య నౌకలపై జరిగిన దాడులు, భారతీయ నావికుల మరణాలు, దానికి సమాధానంగా భారత్ అనుసరిస్తున్న దౌత్యవిధానం ఆయా దేశాలతో మన సంబంధాలపై భిన్నమైన ప్రభావాలను చూపిస్తోంది. ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా నావికులను సరఫరా చేసే దేశాలలో భారత్ మూడవస్థానంలో ఉంది. కనుక, ఈ దాడులు భారత్కు కేవలం దౌత్యపరమైన అంశం మాత్రమే కాదు, మానవత` ఆర్థికపరమైన సమస్య కూడా. హిందూ-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో అమెరికా, భారత్ బలమైన రక్షణ భాగస్వాములు. అయితే, అమెరికా దాడిలో భారతీయ నావికులు మరణించడం, భారత్ దీనిపై తీవ్ర నిరసన వ్యక్తం చేస్తూ అమెరికా రాయబారికి సమన్లు జారీ చేయడం ఇరు దేశాల మధ్య కొంత ఉద్రిక్తతలకు దారితీసిన మాట నిజం. భవిష్యత్తులో అమెరికా నేతృత్వంలోని సముద్ర రక్షణ దళాలలో భాగస్వామయ్యే ముందు, వాణిజ్య నౌకల్లో ఉండే తమ పౌరుల రక్షణకు స్పష్టమైన హామీ ఇవ్వాలని భారత్ డిమాండ్ చేసే అవకాశం ఉంది. రష్యా దాడిలో నలుగురు భారతీయ నావికులు మరణించిన ఘటన ఇరుదేశాల సుదీర్ఘ స్నేహ బంధాన్ని పరీక్షిస్తోంది. రష్యా నుండి భారత్ భారీగా ముడి చమురును కొనుగోలు చేస్తోంది కాబట్టి సంబంధాలు పూర్తిగా దెబ్బతినకపోయినా, రష్యా దాడులను భారత్ బహిరంగంగా ఖండించడం ఇరు దేశాల దౌత్య సంబంధాలలో కొంత అసంతృప్తిని మిగిల్చింది. హర్ముజ్ జలసంధిలో ఇరాన్ దళాలు జరిపిన దాడుల్లో భారతీయ నావికుడు మరణించడంపై భారత్ ఇరాన్ రాయబారిని పిలిపించి గట్టి నిరసన తెలిపింది. చాబహార్ పోర్ట్ వంటి ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఇరాన్తో భారత్కు సంబంధాలు ఉన్నాయి. కానీ ఇరాన్ చర్యలు ఈ ప్రాంతంలో భారత వాణిజ్య ప్రయోజనాలకు ముప్పుగా మారాయి. ఇరాన్ తన శత్రు దేశాలపై చేసే దాడుల వల్ల భారత్ చమురు దిగుమతులు, గల్ఫ్ ప్రాంతంలో ఉండే కోట్లాది మంది భారతీయుల భద్రత ప్రమాదంలో పడుతోంది. భారత్ తన నిరసన ద్వారా ‘సముద్ర మార్గాల్లో స్వేచ్ఛా రవాణా’కు భంగం వాటిల్లకూడదని ఇరాన్కు స్పష్టమైన సంకేతం పంపింది. అటు అమెరికాతో వ్యూహాత్మక భాగ స్వామ్యాన్ని కాపాడుకుంటూనే, ఇటు ఇరాన్తో ఉన్న చారిత్రాత్మక, వాణిజ్య సంబంధాలు దెబ్బతిన కుండా భారత్ సమతుల్యత పాటిస్తోంది. ఈ ఘటనలవల్ల భవిష్యత్తులో అంతర్జాతీయ వేదికలపై ఆ దేశాల చర్యలను భారత్ సమర్థించే అవకాశం తగ్గుతుంది.
భారత నావికాదళ చర్యలు
గల్ఫ్, ఎర్ర సముద్రం ప్రాంతాలలో పెరుగుతున్న అంతర్జాతీయ ఉద్రిక్తతల మధ్య, వాణిజ్య నౌకలు, నావికులను రక్షించడానికి భారత నౌకాదళం అత్యంత శక్తిమంతమైన వ్యూహాత్మక ఆపరేషన్లను నిర్వహిస్తోంది. హిందూ మహా సముద్ర ప్రాంతంలో ‘నెట్ సెక్యూరిటీ ప్రొవైడర’గా భారత్ తన ప్రభావాన్ని చాటుకుంటోంది. ఆపరేషన్ సంకల్ప్ ద్వారా గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్, పర్షియన్ గల్ఫ్, హర్ముజ్ జలసంధి గుండా ప్రయాణించే భారతీయ జెండాతో కూడిన వాణిజ్య నౌకలకు రక్షణ కల్పిస్తోంది. ఈ ప్రాంతంలో ఉద్రిక్తతలు తీవ్రమవడంతో, భారత నౌకాదళం తన యుద్ధనౌకలను అక్కడ మోహరించింది. అమెరికా నేతృత్వంలో నిర్వహిస్తున్న ‘ఆపరేషన్ ప్రాస్పరిటీ గార్డియన’లో భారత్ అధికారికంగా చేరలేదు. స్వతంత్రంగా చేపడుతున్న ఈ ఆపరేషన్ల ద్వారా భారత్ తన పౌరుల ప్రాణాలను కాపాడుకోవడమే కాకుండా, అంతర్జాతీయ సముద్ర వాణిజ్య మార్గాల భద్రతలో కీలక భాగస్వామిగా నిలుస్తోంది.
నావికుల రక్షణకు కొత్త చట్టాలు
అంతర్జాతీయంగా పెరుగుతున్న భద్రతా సవాళ్ల నేపథ్యంలో భారతీయ నావికుల రక్షణ, సంక్షేమం కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకమైన చట్టాలతో పాటు సరికొత్త పద్ధతులను అమల్లోకి తెచ్చింది. ఇందులో భాగంగా 1958 నాటి పాత చట్టాన్ని రద్దు చేస్తూ, సరికొత్త మర్చంట్ షిప్పింగ్ యాక్ట్`2025ను ఈ ఏడాది మార్చి15 నుంచి అమల్లోకి తెచ్చారు. ఇది అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా నావికుల భద్రత, హక్కులను బలోపేతం చేస్తుంది. విదేశీ సముద్రాల్లో చిక్కుకు పోయిన లేదా యజమానుల నిర్లక్ష్యానికి గురైన నావికులను ఆదుకోవడానికి ఈ చట్టంలో ప్రత్యేక నిబంధనలు చేర్చారు. గల్ఫ్, హర్మూజ్ జలసంధి వంటి ఉద్రిక్త ప్రాంతాల్లో ప్రయాణించే ప్రతి భారతీయ నావికుడిని పర్యవేక్షించడానికి ప్రభుత్వం ‘సీఫేరర్-ఫస్ట’ ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ అండ్ రియల్-టైమ్ డ్యాష్బోర్డ్ పేరిట ప్రత్యేక ఆపరేషనల్ డ్యాష్బోర్డ్ను ఏర్పాటు చేసింది. దీని ద్వారా సదరు నౌక ఎక్కడుంది? అందులోని సిబ్బంది క్షేమ సమాచారం, ఆ ప్రాంతంలో ఉన్న ముప్పు వంటి వివరాలను ప్రభుత్వం 24/7 పర్యవేక్షిస్తుంది. యుద్ధ ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలకు భారతీయ నావికులను పంపవద్దని షిప్పింగ్ కంపెనీలను ప్రభుత్వం ఆదేశించింది. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో సిబ్బందిని మార్చాల్సి వస్తే, సదరు నావికుల పూర్తి అంగీకారంతో పాటు ప్రభుత్వ ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి చేశారు. విదేశాల్లోని భారతీయ రాయబార కార్యాలయాలు, నావికా దళంతో సమన్వయం చేసుకుంటూ అత్యవసర రక్షణ కల్పించడానికి 24/7 హెల్ప్లైన్లను ఏర్పాటు చేశారు. యుద్ధ ప్రాంతాలలో ప్రయాణించే నావికులు, వారి కుటుంబసభ్యుల మానసిక ఆందోళనలను తగ్గించడానికి ప్రత్యేక సైకలాజికల్ కౌన్సెలింగ్ను ఇందులో భాగంగా అందిస్తున్నారు. భారతీయ నావికుల ప్రాణాలకు అంతర్జాతీయ జలాల్లో ప్రాధాన్యత ఇవ్వడమే ఈ సరికొత్త పాలసీల ఉద్దేశం.
సముద్రయాన రంగంలో ప్రత్యేక స్థానం
అంతర్జాతీయ సముద్రయాన రంగంలో భారత దేశానికి ఒక ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఉన్న నావికులలో దాదాపు 10% నుండి 12%మంది భారతీయులే. ఈ మానవ వనరుల శక్తిని, పెరుగుతున్న అంతర్జాతీయ ప్రభావాన్ని ఉప యోగించి భారత్ తన పౌరుల రక్షణకోసం సరికొత్త దౌత్య, వ్యూహాత్మక చర్యలను చేపడుతోంది. లండన్లోని అంతర్జాతీయ సముద్రయాన సంస్థ (ఐఎంఓ) కౌన్సిల్లో భారత్ అత్యధిక ఓట్లతో తిరిగి ఎన్నికైంది. ఈ వేదికద్వారా, యుద్ధప్రాంతాలలో వాణిజ్యనౌకలపై జరిగే దాడులను ‘అంతర్జాతీయ నేరాలు’గా పరిగణించాలని భారత్ వాదిస్తోంది. సముద్ర దొంగలు లేదా ఉగ్రవాదదాడులకు గురయ్యే నావికులకు అంతర్జాతీయ చట్టాల ప్రకారం తక్షణ న్యాయం, నష్టపరిహారం అందేలా కొత్త గ్లోబల్ ప్రొటోకాల్స్ కోసం భారత్ ఒత్తిడి తెస్తోంది. అంతర్జాతీయ రవాణా కార్మికుల సమాఖ్య (ఐటీఎఫ్), వివిధ దేశాలతో దౌత్యపరమైన ఒప్పందాల ద్వారా భారత్ ఒక కీలక నిబంధనను తెచ్చింది. దీని ప్రకారం, ఏ నావికుడైనా సరే.. ఓడ ప్రయాణించే మార్గం ప్రమాదకరమైన యుద్ధప్రాంతం అని తెలిస్తే, ఆ ప్రయాణాన్ని తిరస్కరించే చట్టపర మైన హక్కు వారికుంటుంది. కంపెనీలు వారిపై ఎలాంటి క్రమశిక్షణా చర్యలు తీసుకోకూడదు. పౌర నావికులు ఏ దేశానికి చెందిన యుద్ధంలోనూ భాగస్వాములు కారని, వారిపై దాడులు జరిగితే ఆయా దేశాలతో దౌత్య, ఆర్థిక సంబంధాలు దెబ్బతింటాయని భారత్ నేరుగా హెచ్చరిస్తోంది. గురుగ్రామ్లోని ‘ఇన్ఫర్మేషన్ ఫ్యూజన్ సెంటర్ – ఇండియన్ ఓషన్ రీజియన’ ద్వారా భారత్ ప్రపంచంలోని 50కిపైగా దేశాల నావికాదళాలతో రియల్-టైమ్ సమాచారాన్ని పంచుకుం టున్నది. సముద్రమార్గాల్లో ఎక్కడైనా డ్రోన్దాడులు, క్షిపణి ముప్పు లేదా సముద్ర దొంగల కదలికలు ఉంటే, ఆ మార్గంలో ప్రయాణించే భారతీయ నావికులు ఉన్న ఓడలను ముందే అప్రమత్తం చేయడానికి ఈ వ్యవస్థ ఉపయోగ పడుతుంది. యుద్ధ ప్రాతిపదికన నడిచే ప్రాంతాల్లో ప్రయాణించే నావికులకు ప్రత్యేక ‘రిస్క్ అలవెన్స’, ప్రమాదం జరిగితే భారీ మొత్తంలో అంతర్జాతీయ ఇన్సూరెన్స్ క్లెయిమ్స్ వేగంగా వచ్చేలా అంతర్జాతీయ షిప్పింగ్ లైనర్లపై భారత్ నిబంధనలను కఠినతరం చేసింది. భారతదేశం కేవలం ఒక దేశంగానే కాకుండా, ప్రపంచ నౌకాయాన రంగాన్ని శాసించగల ఒక ‘నావికా శక్తి’గా తన ప్రభావాన్ని ఉపయోగించి ప్రపంచంలోని ఏ మూలన ఉన్న భారతీయ నావికుడికైనా రక్షణ కల్పించడానికి కట్టుబడి ఉందనడంలో ఎంతమాత్రం సందేహం లేదు.
జమలాపురపు విఠల్రావు
సీనియర్ జర్నలిస్ట్
About Author
